Hasta Rehberi
Preeklampsi öngörüsü
ve aspirin profilaksisi
Preeklampsi (gebeliğe bağlı yüksek tansiyon ve organ etkilenmesi) Türkiye'de tüm gebeliklerin %2–5'inde görülür. Erken başlangıçlı preeklampsi (<34. hafta) hem anne hem bebek için ciddi risk taşır.
İyi haber: 11–14. haftada öngörü yapılabilir ve yüksek riskli kadınlarda aspirin profilaksisi erken başlangıçlı preeklampsiyi %62 oranında azaltır (ASPRE çalışması, NEJM 2017).
Bu sayfada öngörü nasıl yapılır, kime aspirin başlanır, nasıl kullanılır ve geç dönemde kullanılan sFlt-1/PlGF oranı hakkında pratik bilgi var.
Kim risk altında?
Bireysel risk değerlendirmesi öngörü algoritmasının temelidir. ACOG'un sınıflandırması:
Bu faktörlerden BİRİ varsa aspirin profilaksisi önerilir (ACOG):
- ▸ Önceki gebelikte preeklampsi öyküsü
- ▸ Çoğul gebelik (ikiz, üçüz)
- ▸ Kronik hipertansiyon
- ▸ Tip 1 veya Tip 2 diabetes mellitus
- ▸ Kronik böbrek hastalığı
- ▸ Otoimmün hastalık (SLE, antifosfolipid sendromu)
Bu faktörlerden BİRDEN FAZLASI varsa aspirin profilaksisi önerilir (ACOG). Bireysel değerlendirme:
- ▸ Nullipar (ilk gebelik)
- ▸ Anne yaşı ≥35
- ▸ BMI > 30 (obezite)
- ▸ Aile öyküsü (anne/kız kardeşte preeklampsi)
- ▸ Sosyodemografik faktörler (Afrika kökenli, düşük gelir)
- ▸ Önceki gebelikte düşük doğum ağırlığı veya SGA
- ▸ Önceki gebelikten 10+ yıl sonra gebelik
11–14. hafta öngörüsü: FMF algoritması
Modern öngörü sadece risk faktörlerine değil, 4 farklı verinin birleştirilmesine dayanır. Fetal Medicine Foundation (FMF) algoritması bu standardı belirler:
Anamnez (anne öyküsü)
Yaş, BMI, ırk, parite, önceki gebelik öyküsü, kronik hastalıklar, aile öyküsü
Katkı: Risk hesaplamasının temeli
Ortalama Arter Basıncı (MAP)
İki koldan, dinlenirken alınan tansiyon ortalamasından hesaplanır. Otomatik tansiyon aleti ile
Katkı: Vasküler tonusu yansıtır; yüksek MAP preeklampsi riskini artırır
Uterin Arter Doppler PI
11-14. haftada uterin arterlerin pulsatilite indeksi (PI)
Katkı: Plasental yatak direncini gösterir; yüksek PI = inadekuat plasentasyon riski
Biyokimya: PlGF (Plasental Growth Factor)
Anne kanından ölçülen plasentadan salınan büyüme faktörü
Katkı: Düşük PlGF = preeklampsi riski yüksek (plasenta yeterince üretmiyor)
(Opsiyonel) PAPP-A
Aynı kombine tarama panelinden alınan biyokimya değeri
Katkı: Düşük PAPP-A da preeklampsi riski ile ilişkilendirilmiştir
Muayene süreci (11–14. hafta)
Preeklampsi öngörüsü için ayrı bir randevu gerekmez; 11–14. hafta kombine tarama ile aynı seansta yapılır.
11–14. hafta randevusu
Birinci trimester taramayla birlikte aynı seansta yapılır.
Genelde ek randevu gerekmez; mevcut tarama seansının içine entegre edilir.
Anamnez detaylı alınır
Risk faktörleri sorgulanır: önceki gebelik öyküsü, kronik hastalıklar, aile öyküsü, ilaç kullanımı.
Bu bilgi FMF algoritması için zorunlu.
Tansiyon ölçümü
İki koldan otomatik tansiyon aleti ile 1 dakika ara ile iki kez ölçüm; ortalama alınır.
5 dakika dinlenme sonrası; oturur pozisyonda.
Ultrason ve uterin arter doppleri
Standart birinci trimester ultrasonu sırasında uterin arter PI ölçümü.
Transabdominal yöntem; transvajinal sadece görüntü yetersizliğinde.
Kan biyokimyası
PAPP-A, β-hCG (kombine tarama panelinde zaten istenir) + PlGF
Tek bir kan örneği yeterli; ek iğne gerekmez.
Risk hesaplaması
FMF (Fetal Medicine Foundation) algoritması — yukarıdaki 5 veri birleştirilir, hassas risk hesaplanır.
Sonuç: erken başlangıçlı preeklampsi riski (<34. hafta) ve geç başlangıçlı preeklampsi riski
Karar — aspirin?
Risk eşiği aşılırsa aspirin 150 mg/gece başlanır (16. haftadan önce).
Düşük risk gelirse aspirin gerekmez; standart takip yeterli.
Aspirin profilaksisi — pratik bilgiler
Yüksek risk gelen kadınlarda düşük doz aspirin (150 mg/gece) başlanır. Bu, modern obstetrikteki en kanıtlı önleyici tedavilerden biridir.
Hangi dozda?
Ne zaman başlanır?
Ne zaman bırakılır?
Yan etkileri nelerdir?
Aspirin ne kadar etkili?
Aspirin yanında kalsiyum?
Geç dönem: sFlt-1/PlGF oranı
20. hafta sonrası preeklampsi şüphesi olan kadınlarda (yüksek tansiyon, baş ağrısı, görme bulanıklığı, alt karın ağrısı, ödem) sFlt-1/PlGF oranı ölçülebilir. Bu oran, yakın gelecekte preeklampsi gelişme olasılığını gösterir — kısa vadeli tahmin için güçlüdür.
sFlt-1 (soluble Fms-like tyrosine kinase 1) preeklampside artar; PlGF azalır. Oran ne kadar yüksekse hastalık olasılığı o kadar yüksek.
<38
Önümüzdeki 1 hafta içinde preeklampsi gelişme olasılığı çok düşük (%99 NPV)
38–85
Belirsiz alan — yakın takip gerekir
>85
Yüksek olasılık — preeklampsi yakın; yatış ve agresif takip gerekebilir
Pratik kullanım: Triage etkin. Yüksek tansiyonla başvuran gebede sFlt-1/PlGF <38 ise %99 olasılıkla 1 hafta içinde preeklampsi gelişmez — gereksiz yatış ve doğum kararından kaçınılır. Oran >85 ise yakın takip gerekir.
Sık sorulan sorular
Preeklampsi nedir, neden olur?
Aspirin almazsam ne olur?
16. haftadan sonra başlanan aspirin işe yarar mı?
Önceki gebelikte preeklampsi geçirdim — bu kez kesin olur mu?
Preeklampsi varsa erken doğum şart mı?
Aspirin yerine başka bir tedavi var mı?
Tansiyonum normal ama aspirin önerildi — şart mı?
Yaklaşımım
Preeklampsi öngörüsünü 11–14. hafta birinci trimester taramasına rutin olarak entegre ederim; ek randevu gerekmez. Yaklaşım ilkelerim:
- 4 bileşenli FMF algoritması — anamnez + MAP + uterin arter PI + PlGF. Tek bir parametreyle değil, bütüncül risk hesaplaması.
- Doğru zamanlama — yüksek risk gelen olgularda aspirin 16. haftadan önce başlanır. Bu pencere kritik.
- Düzgün dozaj — 150 mg/gece, akşam yemeği sonrası. 81 mg bazı protokollerde kullanılsa da yüksek riskli olgularda 150 mg tercih edilir.
- Yan etki takibi — gastrik şikâyet, kanama eğilimi sorgulanır; çoğu kadın aspirini iyi tolere eder.
- 20. hafta sonrası takip — uterin arter doppleri (20–24. hafta), tansiyon kontrolü, protein ölçümleri. Şüphe varsa sFlt-1/PlGF.
- Karar süreci — yüksek risk öğrenmek ailede endişe yaratabilir. Bunun önleme şansı verdiğini açıklarım; aspirinin kanıt düzeyini anlatırım. Korku değil, bilinçli takip hedefimdir.
- Multidisipliner yaklaşım — ciddi olgularda nefroloji, kardiyoloji veya romatoloji ile birlikte takip; preeklampsi yalnızca obstetrik konusu değildir.